“O Militante” – Τεύχος 387 – Νοέμβρης/Δεκέμβρης 2023
μετ. Θοδωρής Νασόπουλος
Οι κοινωνίες, τα έθνη και το διεθνές σύστημα κλονίζονται από ταραχώδεις διαδικασίες προσαρμογής και αλλαγής. Μπορεί να μην γνωρίζουμε ακόμη ποιες πραγματικότητες και διευθετήσεις δυνάμεων θα επικρατήσουν, όπως άλλωστε δεν γνωρίζουμε αν οι αλλαγές που βρίσκονται σε εξέλιξη θα συνεπάγονται διαρθρωτικές μεταβολές από την άποψη των κοινωνικοοικονομικών συστημάτων, των διεθνών δομών και θεσμών ή του κυρίαρχου συστήματος. Όμως το ότι συντελούνται αλλαγές, ορισμένες από αυτές θεμελιώδεις, είναι ένα αναμφισβήτητο γεγονός.
Η σταθεροποίηση της κίνησης των «τεκτονικών πλακών» της διεθνούς πραγματικότητας και των σχέσεων μεταξύ των εθνών θα πάρει χρόνο, καθώς το πλαίσιο είναι ιδιαίτερα ασταθές και αβέβαιο, με εκδηλώσεις και τάσεις που εξελίσσονται σε ορισμένες περιπτώσεις προς αντίθετες κατευθύνσεις. Το γεγονός ότι είναι δύσκολο να προσδιοριστούν σαφή ταξικά όρια στις σχέσεις μεταξύ των εθνών και στις εξελισσόμενες διαδικασίες είναι ένας πρόσθετος παράγοντας αβεβαιότητας για τις μελλοντικές εξελίξεις και την έκβασή τους.
Οι εργαζόμενοι και οι λαοί, και η ίδια η Ανθρωπότητα, αντιμετωπίζουν τεράστιους και αυξανόμενους κινδύνους – δείτε την αύξηση της εκμετάλλευσης, της φτώχειας, των κραυγαλέων ανισοτήτων και όλο το σενάριο της αναμέτρησης και του πολέμου που χαρακτηρίζει τη στρατηγική του ιμπεριαλισμού. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, στις διάφορες εθνικές πραγματικότητες και στη διεθνή κατάσταση αναδύονται σημαντικά στοιχεία αντίστασης στη στρατηγική κυριαρχίας και αναμέτρησης του ιμπεριαλισμού, στοιχεία που, όσον αφορά την πάλη των τάξεων και τη διάταξη των δυνάμεων σε διεθνές επίπεδο, εμπεριέχουν πραγματικές δυνατότητες για την ανάπτυξη του χειραφετητικού αγώνα, ανοίγοντας προοπτικές και δρόμους προς το μέλλον.
Τέσσερις κύριες τάσεις
Σε αυτή την πολύπλοκη κατάσταση, είναι απαραίτητο, προκειμένου να μην χαθεί η προοπτική μέσα στον αφρό των ημερών και τον θόρυβο της παραπληροφόρησης, να εντοπιστούν ορισμένες από τις κύριες τάσεις που εκδηλώνονται στην εξέλιξη της διεθνούς κατάστασης.
Η πρώτη τάση αντιστοιχεί στο όλο και πιο εμφανές βάθεμα της δομικής κρίσης του καπιταλισμού, η οποία είναι αποτέλεσμα της ίδιας της φύσης του και έχει αντικειμενικά υλικά αίτια. Το βάθεμα αυτό της κρίσης εξελίσσεται με ταχείς ρυθμούς και εκδηλώνεται σε διάφορα πεδία και πτυχές, ιδίως στον οικονομικό, κοινωνικό, περιβαλλοντικό και πολιτικό τομέα. Μια κρίση που γεννιέται από τις αντιφάσεις του ίδιου του καπιταλισμού και τις βαθαίνει. Γίνονται ολοένα και πιο σαφείς οι δυσκολίες των κυρίαρχων τάξεων να βρουν λύσεις στα θεμελιώδη κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα εντός των ορίων του καπιταλισμού και είναι πλέον δυνατό να εντοπιστούν τάσεις παρακμής των κύριων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, μεγάλη αστάθεια στα αστικά συστήματα πολιτικής εκπροσώπησης και αλλαγές στη διάταξη των κομματικών δυνάμεων, μια πραγματικότητα που αποδεικνύει τη θέση ότι ο καπιταλισμός στην τρέχουσα φάση ανάπτυξής του, ο λεγόμενος νεοφιλελευθερισμός, είναι όλο και πιο ασύμβατος με τη λεγόμενη «φιλελεύθερη δημοκρατία» που χαρακτήριζε τα πολιτικά συστήματα στις κύριες καπιταλιστικές δυνάμεις.
Η δεύτερη τάση, την οποία το ΚΚΠ έχει εδώ και πολύ καιρό εντοπίσει, είναι η επιταχυνόμενη ανάπτυξη μιας τεράστιας και πολύ δυναμικής διαδικασίας αναδιάταξης των δυνάμεων σε παγκόσμιο επίπεδο, ιδίως στη σκακιέρα των διμερών και πολυμερών σχέσεων μεταξύ των εθνών σε οικονομικό, εμπορικό, γεωπολιτικό και γεωστρατηγικό επίπεδο. Η έκβαση αυτής της διαδικασίας είναι ακόμη αβέβαιη και κάθε άλλο παρά σταθεροποιημένη. Ένας από τους λόγους γι’ αυτό είναι η υστέρηση του υποκειμενικού παράγοντα του επαναστατικού αγώνα, ο οποίος περιλαμβάνει το κομμουνιστικό και επαναστατικό κίνημα και όλες τις προοδευτικές δυνάμεις. Ωστόσο, και παρά ταύτα, μπορούμε πλέον να πούμε ότι η διαδικασία αυτή φαίνεται να κινείται προοδευτικά προς μια κατεύθυνση που είναι αντίθετη με τα συμφέροντα του ιμπεριαλισμού, ειδικά λόγω του κεντρικού ρόλου που διαδραματίζει η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας σε αυτή τη διαδικασία, με ό,τι αυτό σημαίνει σε οικονομικό, πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο.
Η τρίτη τάση είναι η βίαιη αντίδραση του ιμπεριαλισμού σε μια πραγματικότητα που απέχει όλο και περισσότερο από τους στόχους, τα σχέδια και τις ανάγκες του. Οι κυρίαρχες τάξεις και οι κύριες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις αντιδρούν με την εμβάθυνση του εκμεταλλευτικού, καταπιεστικού, επιθετικού και αντιδραστικού χαρακτήρα του καπιταλισμού.
Τέλος, η τέταρτη τάση: παρά τη βίαιη και πολύπλευρη επίθεση του ιμπεριαλισμού, οι εργαζόμενοι και οι λαοί δεν εγκαταλείπουν τον αγώνα. Σε όλο τον κόσμο, οι αγώνες των εργαζομένων και των λαών αναπτύσσονται, με πολλές διαφορετικές και σημαντικές εκφράσεις, παρότι αποσιωπώνται έντονα. Στο κέντρο του καπιταλιστικού συστήματος, οι αγώνες βρίσκονται σε άνοδο, με τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας να καταγράφει ακόμη και αύξηση του αριθμού των μελών των συνδικάτων κατά 4% περίπου την τελευταία δεκαετία και, σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, αυξανόμενη υποστήριξη προς τα συνδικάτα και το ρόλο τους.
Παρά την αποσιώπηση, μπορούμε να εντοπίσουμε σημαντικούς αγώνες σε πολλές καπιταλιστικές χώρες, όπως οι μεγάλοι αγώνες στις ΗΠΑ, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, αρκετές χώρες της ΕΕ (συμπεριλαμβανομένης της Πορτογαλίας) και ακόμη και στην Ιαπωνία, όπου τον περασμένο Αύγουστο σχεδόν 1.000 εργαζόμενοι σε ένα μεγάλο πολυκατάστημα πραγματοποίησαν απεργία, την πρώτη από το 1950, σύμφωνα με τον Τύπο. Η επίθεση στις κοινωνικές λειτουργίες των κρατών έχει προκαλέσει, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, σημαντικές ημέρες αγώνα για την υπεράσπιση βασικών δικαιωμάτων, όπως το δικαίωμα στην εκπαίδευση, την υγεία και τη στέγαση, καθώς και για ζητήματα όπως το ωράριο εργασίας, το ύψος και η ηλικία συνταξιοδότησης.
Ο αγώνας των λαών για τα δικαιώματά τους συνεχίζεται κάτω από πολύ διαφορετικές και σε ορισμένες περιπτώσεις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Οι αμέτρητοι αγώνες των λαών που αντιστέκονται στη βίαιη δράση του ιμπεριαλισμού στη Μέση Ανατολή, τη Λατινική Αμερική και την Αφρική αποτελούν σημαντικά στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ο ιμπεριαλισμός δεν έχει απολύτως λυμένα τα χέρια του και μάλιστα έχει χάσει περιθώρια ελιγμών. Παρότι αποσιωπάται, το αυξανόμενο κύμα αγώνα για την ειρήνη, που αμφισβητεί τον επίσημο λόγο της ιμπεριαλιστικής πολεμικής προπαγάνδας και την απολογητική υποστήριξη του μιλιταρισμού και της σύγκρουσης, αναπτύσσεται ακόμη και εντός των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, όπως για παράδειγμα με τις κινητοποιήσεις στις ΗΠΑ, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γερμανία, το Βέλγιο που πραγματοποιήθηκαν το 2023, καθώς και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Πορτογαλίας. Τα περιβαλλοντικά ζητήματα αποτέλεσαν επίσης στόχο σημαντικών εκδηλώσεων αγώνα, παρά τη χειραγώγηση που επιχειρεί ο ιμπεριαλισμός σε αυτόν τον τομέα.
Όπως έχει ήδη αναφερθεί, το βάθεμα της δομικής κρίσης του καπιταλισμού έχει διάφορες εκφράσεις και ο ρυθμός ανάπτυξης των τάσεων που προσδιορίστηκαν παραπάνω μπορεί να επιταχυνθεί μπροστά σε δύο κεντρικά στοιχεία της εξέλιξης της κατάστασης: α) τις τελευταίες εξελίξεις στην παγκόσμια οικονομική κατάσταση, και ιδιαίτερα στις κύριες καπιταλιστικές οικονομίες, όπου το γενικό χαρακτηριστικό είναι η εμβάθυνση των δυσκολιών και των δομικών προβλημάτων β) την παρατεταμένη και βαθύτερη επίδραση των κοινωνικών προβλημάτων, των ανισοτήτων και των αδικιών και των αντιφάσεων του καπιταλισμού.
Η λεγόμενη «κρίση πληθωρισμού», η οποία υποτίθεται ότι ήταν ένα είδος «επιδημίας» που θα επιλυόταν γρήγορα με την ομαλοποίηση των αλυσίδων εφοδιασμού στην μετά-covid κατάσταση, παρατείνεται. Αυτό που γίνεται όλο και πιο σαφές είναι ότι ο πληθωρισμός είναι απλώς ο αφρός στην επιφάνεια διαφόρων υποκείμενων προβλημάτων και ότι ακόμη και στο πλαίσιο μιας σχετικής και πολύ αργής πτώσης των ρυθμών πληθωρισμού, αυτό δεν θα σημάνει την επίλυση αυτών των προβλημάτων. Αντιθέτως, θα μπορούσαν να βαθύνουν.
Σημαντικά γεγονότα
Τα τελευταία χρόνια, και κυρίως οι τελευταίοι μήνες, είναι γεμάτοι από γεγονότα που επιβεβαιώνουν τα παραπάνω.
Παρά τον πόλεμο που διεξάγεται εναντίον της από τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, η σύνοδος κορυφής των BRICS που πραγματοποιήθηκε στη Νότια Αφρική στα τέλη Αυγούστου ήταν ένα εξαιρετικά σημαντικό γεγονός που θα σημαδέψει την ιστορία αυτής της διαδικασίας πολυμερών σχέσεων, τα μέλη της οποίας, μετά την πρόσφατη διεύρυνση, αντιπροσωπεύουν το 46% του παγκόσμιου πληθυσμού, το 37% του παγκόσμιου ΑΕΠ, το 40% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και το 33% της παγκόσμιας παραγωγής φυσικού αερίου. Στο επίκεντρο της είναι η αμοιβαία κοινή ανάπτυξη και μια εναλλακτική λογική στις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις, και ήδη προχωρά με τη δημιουργία δομών όπως η Αναπτυξιακή Τράπεζα BRICS, με επικεφαλής την Ντίλμα Ρούσεφ, οι οποίες στοχεύουν στη στήριξη της ανάπτυξης και αμφισβητούν όλο και περισσότερο τους μηχανισμούς οικονομικής κυριαρχίας του ιμπεριαλισμού.
Η συζήτηση που έλαβε χώρα στην τελευταία σύνοδο κορυφής των BRICS γύρω από το νομισματικό ζήτημα -ένα από τα μείζονα ζητήματα και μία από τις μεγάλες αλλαγές που θα μπορούσαν να συμβούν τα επόμενα χρόνια- δείχνει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει αυτός ο χώρος στην αμφισβήτηση του ρόλου και των εργαλείων κυριαρχίας του ιμπεριαλισμού, και ιδιαίτερα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
Η Κίνα, με μεγάλα εγχειρήματα όπως η «Πρωτοβουλία Ζώνη και Δρόμος» μεταξύ άλλων, θα είναι η βασική κινητήρια δύναμη πίσω από αυτές τις διαδικασίες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο έχει στοχοποιηθεί από τις ΗΠΑ και την ΕΕ, έχει αναγορευτεί σε «στρατηγικό αντίπαλο» από τον οποίο οι «δυτικές» οικονομίες πρέπει να «απεμπλακούν». Όμως η κατεύθυνση σύγκρουσης που αναπτύσσεται εναντίον της Κίνας, της οποίας η αντιπαράθεση με τη Ρωσική Ομοσπονδία είναι ένα από τα ενδιάμεσα βήματα, όχι μόνο δεν έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα, αλλά και γυρίζει μπούμερανγκ τόσο στο οικονομικό και εμπορικό μέτωπο, όσο και στο πολιτικό και γεωστρατηγικό.
Όλες οι σύνοδοι κορυφής που πραγματοποιήθηκαν τους τελευταίους μήνες (BRICS, G7, G20, G77+Κίνα) καταδεικνύουν τις αλλαγές που συντελούνται και μια αυξανόμενη διχοτόμηση και αντίφαση μεταξύ των κύριων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων από τη μια, οι οποίες είναι προσδεδεμένες σε μια παρακμάζουσα «μονοπολική» παγκόσμια τάξη, και από την άλλη μιας αυξανόμενης ομάδας αναπτυσσόμενων χωρών που είναι προσηλωμένες στην πολυμέρεια και κοιτάζουν σαφώς προς το μέλλον. Η σύνοδος κορυφής της G7 σημαδεύτηκε από μιλιταριστική ρητορική και πόλεμο, αποτελώντας χαράκωμα σύγκρουσης και κέντρο της λογικής ενός νέου «ψυχρού πολέμου», των οποίων ήρωας αναδείχθηκε ο Ζελένσκι. Αντίθετα, η σύνοδος κορυφής των BRICS επιβεβαίωσε την ανάγκη για δρόμους προς την ειρήνη και επεσήμανε τις μελλοντικές προοπτικές όσον αφορά τα επενδυτικά σχέδια και τις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις, καθώς και την ανάγκη για δημοκρατική μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, ένα θέμα που τονίστηκε ιδιαίτερα από τα αφρικανικά κράτη. Από την πλευρά της, η σύνοδος κορυφής της G20 και το περιεχόμενο του τελικού της ανακοινωθέντος κατέδειξε τις πραγματικές δυσκολίες των δυνάμεων της G7 να επιβάλουν τις αντιλήψεις τους, ιδίως όσον αφορά τη στρατηγική της αναμέτρησης. Τέλος, η σύνοδος της G77+Κίνας, που πραγματοποιήθηκε στην Αβάνα της Κούβας, ήταν πολύ σαφής στο αίτημα «της επείγουσας ανάγκης για μια συνολική μεταρρύθμιση της διεθνούς χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής και μια πιο περιεκτική και συντονισμένη προσέγγιση της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής διακυβέρνησης» [1].
Στην αφρικανική ήπειρο, τα σημάδια της αλλαγής πολλαπλασιάζονται, αμφισβητώντας ολοένα και περισσότερο τη νεοαποικιακή στρατηγική με την οποία ο ιμπεριαλισμός προσπάθησε να διαιωνίσει την κυριαρχία του στην ήπειρο μετά την ήττα των αποικιοκρατικών καθεστώτων τον 20ό αιώνα μέσω του αγώνα των λαών. Η ορμητική ανάπτυξη των οικονομικών και εμπορικών σχέσεων μεγάλων αφρικανικών κρατών με χώρες όπως η Κίνα ή η Ρωσία· η απόφαση αρκετών αφρικανικών κρατών να διατηρήσουν και να πραγματοποιήσουν τη σύνοδο κορυφής με τη Ρωσία, στην Αγία Πετρούπολη, παρά τις πιέσεις του ιμπεριαλισμού· η αποστασιοποίηση αρκετών αφρικανικών κρατών από τις θέσεις των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ουκρανική σύγκρουση, υπερασπιζόμενα την ειρήνη· οι ανοιχτές και θαρραλέες τοποθετήσεις σημαντικών αφρικανικών κρατών, όπως η Νότια Αφρική, η Μοζαμβίκη ή η Αλγερία, με ολοένα και πιο αντιαποικιοκρατικές και αντιιμπεριαλιστικές θέσεις· οι πιο πρόσφατες πολιτικές αλλαγές σε πολλά αφρικανικά κράτη, ιδίως στο Μάλι, την Μπουρκίνα Φάσο, τη Γουινέα-Κονακρί, το Τσαντ και τον Νίγηρα, που αμφισβητούν την επιρροή της οικονομικής και χρηματοπιστωτικής αποικιοκρατίας, ακόμη και τη στρατιωτική παρουσία των πρώην αποικιοκρατικών δυνάμεων, ιδίως της Γαλλίας, αποτελούν σημάδια εποχής θετικών αλλαγών, ανεξάρτητα από υπαρκτές αντιφάσεις και κινδύνους αντικατάστασης της αποικιοκρατικής κηδεμονίας με άλλες μορφές κυριαρχίας ή ακόμη και προσπάθειες εργαλειοποίησης εκ μέρους των ΗΠΑ για τη διατήρηση της εξουσίας τους.
Η Λατινική Αμερική, όπου υπήρξαν σημαντικές εξελίξεις όπως η νίκη του Λούλα στις προεδρικές εκλογές, η ήττα της επιχείρησης αποσταθεροποίησης στη Βενεζουέλα ή η νίκη των δημοκρατικών δυνάμεων στην Κολομβία, βιώνει και πάλι μια στιγμή αντίστασης και ελπίδας, αν και εξακολουθεί να βρίσκεται σε ένα πολύ περίπλοκο οικονομικό πλαίσιο και με τεράστιους ελιγμούς του ιμπεριαλισμού για να συνεχίσει το πραξικοπηματικό και παρεμβατικό κύμα ή να βάλει ξανά στο χέρι διαδικασίες που, αν και καθοδηγούνται από δημοκρατικές δυνάμεις, διατρέχονται από αντιφάσεις που δεν πρέπει να αγνοηθούν. Η κατάσταση σε χώρες όπως το Περού ή η Αργεντινή συνηγορεί σε συγκρατημένες προσεγγίσεις, αλλά ένα πράγμα είναι πολύ ξεκάθαρο: η διαδικασία αγώνα και αντίστασης στη Λατινική Αμερική, με κορυφαίο παράδειγμα την Κούβα, συνεχίζεται εδώ και δεκαετίες και δείχνει ότι ο ιμπεριαλισμός «κυνηγάει την ουρά του», αφού έχει πάψει εδώ και καιρό να έχει μια ήρεμη και υπάκουη «πίσω αυλή» του εκεί.
Στη Μέση Ανατολή, μια περιοχή που παραδοσιακά σφαγιάζεται από την ιμπεριαλιστική κυριαρχία, τους πολέμους και τις επεμβάσεις, έχουν σημειωθεί σημαντικές αλλαγές που δείχνουν μια τάση προς μια αναδιάταξη δυνάμεων δυσμενή για τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό, ειδικά με την ένταξη της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στους BRICS – μια λογική απόφαση δεδομένης της σύσφιξης των οικονομικών σχέσεων αυτών των χωρών με την Κίνα και τη Ρωσική Ομοσπονδία· με σημαντικά γεγονότα όπως η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ όλων των χωρών του Αραβικού Συνδέσμου και της Συρίας -μια ήττα για τις ΗΠΑ σε όλους τους τομείς· ή με την ιστορική αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας, ένα σημαντικό γεγονός που, για παράδειγμα, έχει ήδη ανοίξει δρόμους για διάλογο και ειρήνη στην αποσιωπημένη σύγκρουση στην Υεμένη.
Αλλαγές, κίνδυνοι και δυνατότητες
Η επισκόπηση αυτών των γεγονότων μας οδηγεί σε ένα προκαταρκτικό συμπέρασμα. Ο κόσμος υφίσταται αλλαγές που επιτρέπουν σε ορισμένους στοχαστές να αναρωτηθούν αν βρισκόμαστε μπροστά σε μια «εποχή της αλλαγής» ή σε μια «αλλαγή εποχής». Είναι πολύ νωρίς για να αποφανθούμε σχετικά με αυτό το ερώτημα. Ωστόσο, η γενική τάση φαίνεται να είναι προς μια γενική αμφισβήτηση της σημερινής παγκόσμιας τάξης πραγμάτων που κυριαρχείται από τον ιμπεριαλισμό και προς μια ήττα της θέσης για το τέλος της ιστορίας σε όλους τους τομείς.
Φυσικά, μια τέτοια ανάλυση πρέπει να συνοδεύεται από την άλλη πλευρά της πραγματικότητας. Αν είναι λάθος να μη βλέπουμε τις δυνατότητες της κατάστασης, ιδιαίτερα στα πλαίσια στενών, δογματικών και αντιδιαλεκτικών απόψεων για τη διεθνή πραγματικότητα και τις τρέχουσες διεργασίες, είναι εξίσου λάθος να πέφτουμε σε θριαμβολογίες ή ανεύθυνες θέσεις, αποσυνδεδεμένες από την πραγματική γνώση της ταξικής πάλης και του συσχετισμού δυνάμεων σε κάθε χώρα, για ένα ακαταμάχητο «αντιιμπεριαλιστικό» ή και «επαναστατικό» κύμα. Η σύνεση, δεμένη με τη συγκεκριμένη πάλη σε κάθε χώρα, διατηρώντας το ταξικό ζήτημα στο επίκεντρο, είναι η στάση που πρέπει να συνεχίσουμε να κρατάμε.
Ο ιμπεριαλισμός εξακολουθεί να έχει σημαντική δύναμη, περιθώρια ελιγμών και τεράστιες δυνατότητες για να εξακολουθήσει να αναπτύσσει μια ισχυρή επίθεση που θα μπορούσε ακόμα και να αντικρούσει ή να εξουδετερώσει ορισμένες από τις διαδικασίες και τάσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω, ή ακόμα και να θέσει σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη της ανθρωπότητας.
Ο μεγάλος κίνδυνος που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι και οι λαοί είναι ακριβώς αυτός: μια βίαιη αντίδραση του ιμπεριαλισμού, στην οποία χρησιμοποιεί όλα -τονίζω: όλα- τα μέσα που έχει στη διάθεσή του και η οποία, εκτός από την αύξηση της εκμετάλλευσης και της συγκέντρωσης του πλούτου, αναπτύσσεται σε τρεις ακόμη βασικές κατευθύνσεις: η πρώτη είναι η προσπάθεια να ανατραπεί η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης και να αντικατασταθεί από μια λογική των μπλοκ, του πολέμου και της οικονομικής αναμέτρησης, στην οποία η Κίνα είναι ο κύριος στόχος. Από την άποψη αυτή, είναι σημαντικό να τονιστεί πώς η Ευρώπη παρασύρεται σε ένα είδος οικονομικής και διπλωματικής «αυτοκτονίας» (με όλες τις σχετικές προεξοφλήσεις) που βασίζεται σε μια πραγματική πολεμική οικονομία, σε μια πολιτική κυρώσεων της οποίας οι εξοστρακίσεις συνέβαλαν στη δημιουργία της σημερινής κατάστασης στασιμότητας, σε έναν πολιτικό λόγο που θεοποιεί κυβερνήσεις που υπερασπίζονται ανοιχτά φασιστικές ιδεολογίες και σε μια τυφλή αγκίστρωση στις διατλαντικές σχέσεις, ένα μόνο παράδειγμα της οποίας είναι η 20ετής συμφωνία προμήθειας φυσικού αερίου της Γερμανίας με τις ΗΠΑ.
Σε περίπτωση που υπήρχαν αμφιβολίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποδεικνύει τι είναι και ποιον εξυπηρετεί. Αν δεν ήταν τραγικό για τους λαούς, θα ήταν πηγή μεγάλου γέλιου να ανατρέξουμε στις ομιλίες υπεράσπισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως «ανεξάρτητου από τις ΗΠΑ χώρου που αντιστρατεύεται την ηγεμονική κυριαρχία τους», που εκφωνούνταν από την ιερή συμμαχία δεξιών και σοσιαλδημοκρατών στο πλαίσιο του κοινού τους ιμπεριαλιστικού σχεδίου στην Ευρώπη, συχνά συνοδευόμενοι από τη λεγόμενη «φιλοευρωπαϊκή αριστερά».
Στην πραγματικότητα, είναι σημαντικό να σημειωθεί για το μέλλον ότι η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία είναι αυτή που φέρει τη μεγαλύτερη ευθύνη για τη μιλιταριστική, αντιδραστική και αυτοκαταστροφική διολίσθηση στην Ευρώπη. Καλό είναι να θυμόμαστε τα πρόσωπα και τους ρόλους του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ και του Ζοζέπ Μπορέλ, του υπεύθυνου για τη λεγόμενη «εξωτερική πολιτική» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αμφότεροι εξέχοντα μέλη του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Το γεγονός είναι ότι αυτή η διαδικασία της αποκήρυξης και της ασέβειας προς την ίδια την ιστορία της Ευρώπης, της απολογίας του πολέμου και του εθνικού μίσους, της εξώθησης εκατομμυρίων ανθρώπων στην ανασφάλεια και τη φτώχεια για χάρη ενός πολέμου δι’ αντιπροσώπων, είναι ένας από τους λόγους για την ανάπτυξη της ακροδεξιάς, και όταν οι συγκρούσεις σκληραίνουν, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η σοσιαλδημοκρατία δεν είναι μέρος της λύσης, αλλά ακριβώς της ρίζας του προβλήματος.
Η δεύτερη κατεύθυνση έγκειται στην προσπάθεια να παρασυρθούν οι διάφορες χώρες σε μια διαστροφική διχοτόμηση μεταξύ «δημοκρατιών» και «δικτατοριών», όπου οι πρώτες είναι εκείνες που αποδέχονται την υποταγή στη στρατηγική του ιμπεριαλισμού και οι δεύτερες εκείνες που αντιστέκονται σε αυτήν με την παλιά λογική του «ή είσαι μαζί μου ή εναντίον μου». Μια στρατηγική πολιτικής αναμέτρησης που προσπαθεί να χρησιμοποιήσει όλα τα διαθέσιμα μέσα, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών εκβιασμών, των μηχανισμών πολιτικού και ιδεολογικού ελέγχου, μιας πραγματικής δικτατορίας των ΜΜΕ, και με ολοένα και πιο ανοιχτό τρόπο τη χρήση, την προώθηση ή την ωραιοποίηση των ακροδεξιών δυνάμεων και κυβερνήσεων και την επίθεση ή ακόμα και την καταδίωξη των δυνάμεων που αντιστέκονται.
Και τέλος, το τρίτο στοιχείο, το οποίο είναι πολύ ορατό, είναι η στρατιωτικοποίηση των διεθνών σχέσεων, ο πόλεμος, ο μιλιταρισμός, οι επιβουλές, τα πραξικοπήματα και ο παρεμβατισμός. Αρκεί να θυμηθούμε την τελευταία συνάντηση των G7 για να συνειδητοποιήσουμε πως ο πόλεμος και η στρατηγική της αναμέτρησης είναι ο άξονας της ιμπεριαλιστικής πολιτικής, το κεντρικό στοιχείο από το οποίο φαίνεται να εξαρτώνται όλα τα άλλα, και αυτό λέει πολλά για την ανικανότητα του συστήματος και του ιμπεριαλισμού να διαχειριστεί την τρέχουσα διεθνή κατάσταση.
Η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο την Ουκρανία. Είναι πολύ ευρύτερη. Στην Αφρική, διάφορες συγκρούσεις συνεχίζουν να αναπτύσσονται, με πιο πρόσφατη το Σουδάν, ως αποτέλεσμα εξωτερικών παρεμβάσεων. Στη Λατινική Αμερική, όπως έχουμε ήδη δει, αρκετές χώρες απειλούνται με αποσταθεροποίηση και παρεμβάσεις ή ανοιχτούς αποκλεισμούς, όπως η Κούβα. Στη Μέση Ανατολή, το Ισραήλ φαίνεται αποφασισμένο να διατηρήσει την αποσταθεροποίηση στην περιοχή και να συνεχίσει τα εγκλήματά του κατά του παλαιστινιακού λαού, με μια όλο και πιο προκλητική στάση απέναντι σε όλα τα αραβικά κράτη· στην Ασία, συγκεντρώνονται ορισμένα από τα μεγαλύτερα σχέδια του ιμπεριαλισμού, με τη στρατιωτικοποίηση σε αρκετές χώρες της περιοχής, με τη στρατιωτικοποίηση της Ιαπωνίας, με ό,τι αυτό σημαίνει, και με την ανάπτυξη πολιτικο-στρατιωτικών μπλοκ, όπως το AUKUS, και φυσικά με τις αυξανόμενες προκλήσεις σχετικά με την Ταϊβάν. Στην Ευρώπη, ο πόλεμος στην Ουκρανία εξυπηρετούσε απόλυτα τους στόχους της επαναβεβαίωσης της δύναμης του ΝΑΤΟ και της επέκτασης της κυριαρχίας του στα σύνορα με τη Ρωσία, της προώθησης της στρατιωτικοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της επανεκκίνησης της κούρσας των εξοπλισμών και της αποδυνάμωσης της Ρωσικής Ομοσπονδίας σε έναν πόλεμο που ο ιμπεριαλισμός θέλει να παραταθεί. Εξ ου και η ιμπεριαλιστική απόρριψη όλων των προσπαθειών για διαδρομές προς την ειρήνη που αναπτύχθηκαν από την Κίνα, τη Λατινική Αμερική και την Αφρική. Αλλά αυτή η πορεία θα μπορούσε στην πραγματικότητα να οδηγήσει την Ευρώπη σε μια ακόμη πιο επικίνδυνη κατάσταση από τη σημερινή. Μόνο ένας βαθύς ιδεολογικός δογματισμός και μόνο η αδυναμία του συστήματος να βρει λύσεις στις δικές του αντιφάσεις δικαιολογεί την επιμονή σε μια σύγκρουση, που αποδεικνύεται ότι είναι ένας πόλεμος δι’ αντιπροσώπων σχολαστικά προετοιμασμένος εδώ και χρόνια.
Είναι επίσης αδιανόητο το γεγονός ότι μια κυβέρνηση όπως αυτή της Πορτογαλίας παραδίδεται σε μια στρατηγική και μια λογική αντιπαράθεσης μπλοκ που είναι βαθιά αντίθετη με τα εθνικά συμφέροντα, τόσο από οικονομική άποψη όσο και από την άποψη της σχεδόν πλήρους μη εκμετάλλευσης των δυνατοτήτων που θα είχε μια χώρα όπως η δική μας στο πλαίσιο μιας αυξανόμενης τάσης διαφοροποίησης και πολυπολικότητας στις διεθνείς σχέσεις.
Oι µεταβλητές, το µονοπάτι και η εναλλακτική λύση
Όπως είπαμε στην αρχή αυτού του άρθρου, ο κόσμος αλλάζει και μεγάλοι κίνδυνοι συνυπάρχουν με δυνατότητες. Η έκβαση αυτής της διαδικασίας εξαρτάται και θα εξαρτάται από τον αγώνα των λαών για τη χειραφέτηση και την απελευθέρωσή τους -από την εξέλιξη των συνεχιζόμενων διαδικασιών επιβεβαίωσης και υπεράσπισης της κυριαρχίας και της ανεξαρτησίας που αμφισβητούν την επιβολή των κύριων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων- από την ικανότητα, την παρέμβαση και την συνάρθρωση των κρατών που αντιτίθενται στον ιμπεριαλισμό, δοκιμάζουν νέους δρόμους των διεθνών σχέσεων και απαιτούν τη μεταρρύθμιση των διεθνών θεσμών, από την επιτυχία ή αποτυχία των διαδικασιών που στοχεύουν στην υπέρβαση του καπιταλισμού και στην οικοδόμηση σοσιαλιστικών κοινωνιών· και τέλος, και ίσως το πιο σημαντικό, από τον ουσιαστικό ρόλο της εργατικής τάξης και των μαζών, την εξέλιξη του αγώνα τους και τον συσχετισμό δυνάμεων μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας που προκύπτει από αυτόν σε κάθε χώρα και διεθνώς.
Ο ρόλος των κομμουνιστικών κομμάτων και άλλων επαναστατικών δυνάμεων έχει τεράστια σημασία σήμερα. Έχουν τεράστια ευθύνη να συνεχίσουν και να εντείνουν τις προσπάθειες για τη διεύρυνση και την ενίσχυση, μαζί με τις προοδευτικές και δημοκρατικές δυνάμεις, ενός πλατιού αντιιμπεριαλιστικού μετώπου, ενάντια στον πόλεμο και το φασισμό, για την υπεράσπιση της κυριαρχίας, της δημοκρατίας και του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Είναι στο χέρι τους, είναι στο χέρι μας, να κερδίσουμε τις μάζες στον αγώνα για τον σοσιαλισμό, τη θεμελιώδη εναλλακτική λύση στον καπιταλισμό και τη βαθιά κρίση του, που είναι αναγκαίο να συνεχιστεί με την αναντικατάστατη συμμετοχή τους, σε στενή σύνδεση με τη συγκεκριμένη κατάσταση και μέσα από διαφορετικά μονοπάτια και στάδια ανάλογα με την κάθε εθνική πραγματικότητα στην οποία παρεμβαίνουν και αγωνίζονται οι κομμουνιστές.
[1] Διακήρυξη της Αβάνας σχετικά με «τις τρέχουσες προκλήσεις της ανάπτυξης: ο ρόλος της επιστήμης, της τεχνολογίας και της καινοτομίας» (τελική διακήρυξη της συνόδου κορυφής της Ομάδας G77, 15 και 16 Σεπτεμβρίου 2023).
